Спасибо телеканалу ATR, который в минувший вторник напомнил, что 11 декабря отмечается Международный день гор. Правда, репортаж, предложенный телезрителям по этому поводу, не отличался оригинальностью. С экрана звучали трафаретные рассказы о красотах Аю-Дага, Чатыр-Дага и других природных символов крымского Южнобережья.
Хотя, на мой взгляд, именно в этот день уместно было бы говорить о бедах, обрушившихся на наши горы в последние десятилетия. Например, о варварском уничтожении воспетой в легендах горе Агармыш, которая испокон веков способствовала созданию и сохранению уникального микроклимата Старого Крыма…
Нокътаий-назар
Агъармышнынъ яраларыны ким савуштыраджакъ?
Та сюргюнликтен эвель Къырым Девлет нешриятында башлангъыч сыныфлар ичюн чыкъарылгъан «Окъума китап»ларнынъ биринде бойле бир тасвир кетириле: «Агъармыш дагъы Эски Къырым шеэрини сувукъ сырт еллеринден сакълап тургъан бир дагъдыр…».
Акъикъатен де, эм бизим халкъ риваетлеримизде, эм рус шаирлерининъ эсерлеринде сыкъ-сыкъ анъылгъан дагънынъ Эски Къырым больгесининъ дюньягъа намы кеткен бенъзерсиз икълимини ве аджайип табиатыны сакълап кельмесинде ролю эр вакъыт мисильсиз буюк олып кельди. Ве тек Эски Къырым шеэри ве дживарлары ичюн дегиль. Даа якъынларда Агъармышнынъ багърындаки Сувбашы деп билинген ерасты голю та Кефе ве Керич шеэрлерини ичимлик сувнен теминлей эди. Окъуйыджыларымыз, Агъармыш акъкъындаки бу къыскъа икяемизде «буюк эди», «теминлей эди» киби кечкен заман фииллерини къуллангъанымызгъа эмиет бергендирлер, эльбет…
«Сув башында олып да, ичмеге сувы ёкъ…»
Белли олгъаны киби, 1963 сенеси Къырым областынынъ ёлбашчылары Агъармыш дагъында чакъыл карьери ачмагъа рухсет берди. Ве Алтын Орду девлетининъ пайтахт шеэрлеринден бириси олгъан Эски Къырымнынъ белялары шу тарихтен итибарен башланды, демек мумкюндир. Советлер Бирлиги йыкъылгъан сонъ чакъыл истисалы къат-къат артты ве, мубалагъасыз айткъанда, кийик бир тарзда девам этерек, бугуньге келип Агъармышнынъ эски юксеклигинден тек ярысыны къалдырды.
Нетиджеде ярымаданынъ сырт тарафындан эскен еллер карьердеки чакъыл тозларыны савура ве алып барып шеэрнинъ узерине ягъдыралар. Карьерде сенелердже девам эткен патлавлар бир тарафтан этрафтаки эалининъ раатлыгъыны бозса, дигер тарафтан шеэрдеки юзлернен чокъракъны къайнатып тургъан ерасты сув ёлларыны кесип, чокъракъларны къурутты. Юкъарыда артыкъ айтып кечкенимиз киби, Кефе ве Керич бир четте турсын, атта Эски Къырымгъа бакъкъан койлернинъ эалиси биле Сувбашы сувынынъ тадыны энди чокътан унутты.
Эски Къырымлы «Дон Кихот» къадын
Эски Къырымда, ель дегирменлеринен «амансыз» курешкен Дон Кихот ролюнде «Экология и мир» тешкилятынынъ болюк ёлбашчысы Тамара Белоусованы коремиз. Яшы джеэтинден он секизни энди бир къач кере толдургъан бу къадын, ёрулмакъ, безмек, туткъан ёлундан тайпынмакъ не олгъаныны бильмей. О, Агъармышны къорчалап эр йыл чешит севиедеки идарелерге онларнен аризалар, район ве джумхуриет газеталарына арды-сыра макъалелер, мураджаатлар ёллап тура. Шеэр акимиети карьернинъ догъургъан хавфындан раатсызланып, сюргюнликтен къайтып кельген ватандашларымызгъа мескен къурмакъ ичюн Агъармышнынъ янашасында юзге якъын участка да айырып берди.
«Биз, Агъармышнынъ янында адамлар ерлешселер, карьернинъ энъ юкъарыдаки саиплери оны къапатмагъа меджбур олурлар, деп умют эте эдик», — дей, Тамара ханым. Амма асылында даа да бетер олды: къырымтатарлар янъы къурып чыкъкъан ве «Агъармыш» деп адландыргъан къасабаларынынъ тамам тёпесинде карьер саиплери домуз фермасыны кетирип тыкъыштыргъанлары ич де акъылгъа яткъан бир иш дегильдир…». Экологларнен ерли джемаатымыз бирлешип яза-яза, давалаша-давалаша юртдашларымызны домузлар къомшулыгъындан ахыры-сонъу къуртардылар. Карьер исе озюнинъ къара ишини аля даа девам эте. Тамара Белоусова анълаткъанына коре, юксек идарелер чакъыл истисалыны девам эттирмек ичюн изин муддетини та 2018 сенесине къадар узаткъанлар…
Бу топракълар бизимми?
Кечкен сене Лондонда вефат этип Ялта дживарындаки тувгъан Къызылташ коюнде дефн олунгъан белли языджымыз Дженгиз Дагъджынынъ «Бу топракълар бизим эди» романы Тюркиеде бир къач кере нешир олунып къырымтатар меселесини тюрк окъуйыджыларына энъ яхшы анълаткъан эсерлерден бириси сайыла. Къырымда яшагъан ватандашларымыз да дженктен сонъ ярымадагъа келип ерлешкенлерге эр адымда бу юртнынъ тамыр халкъы биз олгъанымызны чешит тюрлю тарихий делиллер кетирип анълатмагъа тырышалар. Амма бу дияр керчектен де бизимки олгъаныны бельким ялынъыз тарихий менбааларнен, яни сёзнен дегиль де, амелий ишлернен — онынъ дагъларыны, озенлерини, голлерини, чокъракъларыны къорчаларакъ тасдикълап турсакъ даа да догъру, даа да къандырыджы олмазмы экен, аджеба?
1970-нджы сенелери Советлер Бирлигининъ ёлбашчылыгъы тарафындан «шималь озенлерини терсине чевирюв» киби акъылсыз, чылгъын программасына къаршы ильк эвеля корюмли рус совет языджылары Валентин Распутин, Сергей Залыгин, Василий Белов, Виктор Астафьев сеслерини котердилер. Оларнынъ чагъырышларына юзлердже дигер алимлер, зиялылар сесленип, Политбюронынъ бутюн Евразия къытасы ичюн гъает хавлы тешеббюсини токътатмагъа наиль олдулар.
Чокъ языкъ ки, бизим сиясетчи ве джемаатчыларымыз, ве эм де языджы, санатчы ве алимлеримиз тувгъан табиатымызны къорув меселелеринден олдукъча узакълар.
Бу ерде Эски Къырымда яшагъан бир бинъ къорантагъа якъын ватандашымызнынъ да (олар шеэрде къарарнен 35 % файызни тешкиль этелер) бу меселеге керек исрар ве джурьатнен янашмагъанларыны айтмамакъ янълыш олур.
Не япмалы?
Декабрь айынынъ 11-инде ATR телеканалы Халкъара дагълар куню мунасебетинен бир сыра яшларгъа: «Дагъларны севесизми, дагъ кезинтилерине къошуласынъызмы?», суаллеринен мураджаат эткенде оларнынъ эксериети дагъларны севгенлерини, Чатырдагъ, Демирджи, Къарадагъ, Айпетри, Аювдагъларны кезгенлерини анълатты. Бу ерде теджрибели журналист эльбетте: «Я Ватанымызнынъ дагъларыны темизлемек, къорчаламакъ ишлеринде иштирак этесинъизми, бу проблемаларнен аслы да танышсызмы?», — деген суальни мытлакъ къошуп сорамакъ керек эди.
Агъармышны тамамиле бербат этювден къуртармакъ — миллетимизнинъ боюн-борджудыр. «Агъармыштан эллеринъизни тартынъыз!» деген шиар энди чокътан бутюн матбуат васталарымызнынъ, сиясий ве джемаатчылыкъ тешкилятларымызнынъ, яшлар бирлешмелеримизнинъ кунь тертибинде олмакъ керек эди. Бу иште артыкъ эр куннинъ биле эмиети бар. Эгер де бизим сувукълыгъымыз ве лякъайдлыгъымыз себебинден Агъармыш бус-бутюн харап этильсе, келеджек несиллеримиз огюнде, атта Аллах-Тааля огюнде насыл джевап берер экенмиз?!
Фурсаттан файдаланып бу ерде бир къач амелий адымларны теклиф этмек истейим:
— Энъ якъын вакъытта газета, радио ве телеканалларымызда Къырымнынъ табиатыны къорув меселерини музакере этип башламакъ. Бу ишке ATR-нинъ «Мыз-мызлар», «Перекресток», «Гравитация» программалары къошулсалар, гъает файдалы олур ве семерели нетиджелерге иришилир деп тюшюнем.
— 2013 сенеси апрель 23-де, яни Украинанынъ Этраф-муитни къоув кунюнде Эски-Къырымда ерли джемаатчылыкънен бирликте, иджадий зиялылар ве алимлеримизнинъ иштираги саесинде бир ильмий-амелий конференция тешкиль этмек. Бу ишнинъ тешкилятчысы сыфатында КъМПУнынъ экология кафедрасы ортагъа чыкъмасы табиий бир ал олур эди. Мезкюр конференциягъа «Экология и мир» ве дигер табиат къоруйыджы тешкилятларны да джельп этмек догъру олур.
— Йыл сайын 18 майыс арфесинде ве ондан сонъ бир къач тешкилятымыз сюргюнлик къурбанларыны анъып Чатырдагъгъа кутьлевий чыкъыш тешкиль этелер, июнь айында исе миллий байрагъымыз шерефине Къырым боюнджа автоюрюш отькерелер. 2013 сенеси бу тедбирлер Агъармышны къуртармакънен багъланса оларнынъ эмиети ве файдасы къат-къат артаджагъына эминим.
— Бу муим иш ходжамкорьсин къабилиндеки бир кампания олып къалмасын десек, Миллий Меджлисте ве дигер миллий тешкилятларымыз эркянында табиатны къорув боюнджа болюклер ве я да комиссиялар мейдангъа кетирмекнинъ вакъты кельди.
Факъат бу ишлерге биз бутюн миллет оларакъ къошулсакъ, атта бутюн Къырым микъясында тешеббюсни озь къолумызгъа алсакъ, агъзымызны толдырып: «Бу топракълар бизимдир!», — демеге акъкъымыз оладжакътыр.
Айдер ЭМИРОВ
(статья опубликована на крымскотатарском языке
в № 49 газеты «Янъы дюнья»)